است كه آنها در قدرت خداوند هستند و هر گونه كه بخواهد و اراده كند آنها را تغيير مىدهد . در وجود ، عليّت و ارتباط حقيقى ميان هر موجودى و موجودات منتظم پيش از او وجود دارد ، امّا آن‌گونه نيست كه ما در ظواهر موجودات به حسب عادت آن را مىبينيم . خداوند سبحان مىفرمايد : كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِي « 1 » إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ « 2 » . ممكن است استنباط كنيم كه اين مبدأ موجود منصور امرى است و راى طبيعت و فوق ماده ؛ چون امور مادّى مقدّر و محدود و مغلوب ما فوق خود از حيث اندازه در هنگام تزاحم و غلبه مىباشند . اگر امور مجرّد چنين باشند ، بين آنها تزاحم و مانعى وجود ندارد ، مگر آن كه اندكى به مادّه وابسته باشند . اين مبدأ نفسانى مجرّد منصور به ارادهء خداوند ، هر گاه با مانعى مادى روبه‌رو شود ، يارىهايى افاضه مىكنند كه هيچ سبب مادّى مانع آن نمىشود . همهء اشياء هر چند از حيث استناد به امر الهى مساوىاند - هرگاه إذن و امر محقّق گردد ، به واسطهء اسباب محقّق مىشوند . و اگر اذن و امر محقّق نشود ، تحقّق نمىيابند ؛ يعنى علّيت كامل نشده است ، مگر بخشى از آن ؛ يعنى معجزهء پيامبران و آنچه را كه بنده به دعا از خداوند بخواهد ، كه خالى از ارادهء خداوند نيست . پس ، معجزه همچون ساير امور خارق العاده در نياز به علّت طبيعى ، با اسباب عادّى تفاوتى ندارد و با همهء اسباب باطنى هست و فرق بين آنها ، آن است كه امور عادّى ملازم با اسباب ظاهرى هستند ، كه اسباب حقيقى طبيعى غالبا با آنهايند و با آن اسباب حقيقى ، اراده و امر خداوند هم موجود است . و امور خارق العادهء بد مثل : سحر و جادو ، به اسباب طبيعى استناد دارند كه جداى از عادت ولى با اجازه و اراده - مثل اجابت دعا و امثال آن - با علّت حقيقى مقارن است ، امّا بدون چالش ( تحدّى ) كه ظهور دعوت حق بر آن مبتنى باشد . امّا معجزه به علّت طبيعى حقيقى به اذن و امر پروردگار وابسته است ، و در آن چالش ( تحدّى ) هم وجود دارد كه درستى نبوّت و دعوت به خداوند بر آن مبتنى است و دو قسم اخير با

--> ( 1 ) - مجادله ( 58 ) آيهء 21 : خداوند مقرّر كرده است ، حتما من و فرستادگانم چيره خواهيم گرديد . ( 2 ) - غافر ( 40 ) آيهء 51 : در حقيقت ، ما فرستادگان خود و كسانى را كه گرويده‌اند ، در زندگى دنيا و روزى كه ، گواهان برپاى مىايستند قطعا يارى مىكنيم .